Dotychczasowe badania egzoplanetarne sugerują, że planety są powszechne w naszej Galaktyce. Z drugiej strony szacuje się, że blisko połowa gwiazd w pobliżu Słońca znajduje się w układach podwójnych. Zatem koncepcja planety okrążającej równocześnie dwie gwiazdy, czyli planet okołopodwójnych, wydaje się w pełni uzasadniona. Intuicja podpowiada, że powinny być one wszędzie, a obserwacje – że są rzadkością. Dlaczego? Czy układ podwójny gwiazd jest mniej przychylnym miejscem do powstawania planet czy metody detekcji wciąż są niewystarczające? Odkrycie układu WISPIT 2 dostarcza nowych wskazówek przybliżających do poznania prawdy.

Rys. 1: Zdjęcie układu WISPIT 2, gdzie jasne punkty oznaczają odkryte planety – wewnętrzną WISPIT 2c i zewnętrzną WISPIT 2b. W centrum znajdują się okrążane gwiazdy, które ze względu na użytą technikę obrazowania bezpośredniego zostały zasłonięte i zastąpione białym znakiem plus. Jasne pierścienie świadczą o obecności dysku protoplanetarnego.

 

Bezpośrednia obserwacja układu okołopodwójnego

WISPIT 2, który swoją nazwę zawdzięcza astronomicznemu przeglądowi Wide Separation Planets in Time, to bezpośrednio zaobserwowany układ planetarny składający się z dwóch młodych planet (protoplanet): WISPIT 2b i WISPIT 2c (w nazwach planet pomija się małe „a”) o zrzutowanych odległościach orbitalnych wynoszących odpowiednio ~57 au i ~15 au. Obie odkryte planety znajdują się w fazie formowania, a ich obecność w układzie jest powiązana z przerwami w dysku protoplanetarnym. WISPIT 2b wzbudza jednak większą ciekawość, ponieważ obserwacja tak młodej planety, na tak dalekiej orbicie wydaje się nietypowa. Naukowcy przypuszczają, że w wyniku interakcji grawitacyjnych między składnikami układu, planeta zewnętrzna mogła zostać „wypchnięta” na swoją obecną, odległą orbitę, gdzie kontynuuje proces akrecji materii na swoją powierzchnię.

Dotychczas sądzono, że protoplanety WISPIT 2b i WISPIT 2c krążą wokół gwiazdy pojedynczej. Najnowsze obserwacje z 2026 roku pokazały natomiast, że struktura tego układu jest znacznie ciekawsza! Okazało się, że planety okrążają układ spektroskopowo podwójny – to, co na zdjęciu nieba zlewa się w jeden punkt, można rozdzielić na dwa składniki za pomocą analizy widma. Gwiazdy okrążają bowiem wspólny środek masy, a zatem raz zbliżają się do obserwatora, a raz od niego oddalają. Te subtelne różnice w prędkości radialnej (Rys. 2) można wykryć, wykorzystując efekt Dopplera, i na ich podstawie wykazać podwójną naturę układu.

 

Rys. 2: Zależność prędkości radialnej gwiazdy centralnej układu WISPIT 2 od fazy. Podczas ruchu wokół środka masy układu, jeżeli gwiazda zbliża się do obserwatora, jej prędkość radialna jest ujemna, natomiast gdy się oddala – jej prędkość jest dodatnia.

Znaczenie odkrycia układu WISPIT 2

Mimo że większość gwiazd w naszej Galaktyce powstaje w układach podwójnych, detekcje egzoplanet je okrążających są wciąż rzadkością. Może wynikać to zarówno z ograniczeń technicznych obecnych metod obserwacyjnych, jak i z rzeczywistego braku obfitego występowania planet w takich układach. Odkrycie WISPIT 2 stanowi przełom, ponieważ jest to pierwszy układ okołopodwójny, w którym bezpośrednio zaobserwowano młode planety, w trakcie ich powstawania, na tak szerokich orbitach. Dostarcza on zatem nowych danych, które mogą posłużyć do lepszego zrozumienia powstawania tych specyficznych układów planetarnych.

Korekta – Tosia Kościelniak

Autor

Avatar photo
Joanna Pusz

Jestem studentką astronomii na UW zafascynowaną powieściami sci-fi, planetami pozasłonecznymi i mikrosoczewkowaniem grawitacynym ;)