Obrazek wyróżniający: ESA

Po latach badań naukowcy z Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA) rozwiązali największą zagadkę atmosfery Marsa, którą stanowi Arsia Mons Elongated Cloud (AMEC) – obiekt okrzyknięty najdziwniejszą chmurą Czerwonej Planety.

W okresie marsjańskiej pory pyłowej trwającym przez kilka miesięcy, każdego ranka dochodzi do spektakularnego zjawiska – nad wygasłym, dwudziestu kilometrowym wulkanem Arsia Mons pojawia się monstrualny obłok lodu wodnego, osiągający nawet do 1800 km, który w ciągu kilku godzin całkowicie znika.

Proces ten zachodzi regularnie, ponieważ już następnego dnia, tej samej pory możemy zaobserwować chmurę w identycznym miejscu. Od czasu pierwszego zarejestrowania AMEC przez sondę Mars Express naukowcy mieli problem z cyfrowym odtworzeniem jej cyklu, okazuje się, że aby to zrobić musieli uwzględnić prawa fizyki, które do tej pory nie były brane pod uwagę.

Na zdjęciu widnieje fragment południowej półkuli marsa z wulkanem Arsia Mons i przepływającą nam nim białą smugą – chmurą AMEC. Z czarnym tłem za planetą kontrastuje charakterystyczny rdzawy kolor jej powierzchni. Po prawej stronie zdjęcia widoczne są również inne kratery o ciemniejszym odcieniu..ESA

Zdjęcie sondy Mars Express ukazujące chmurę AMEC nad wulkanem Arsia Mons.

Zasługa sondy Mars Express

Do uzyskania modelu symulującego przebieg całego cyklu AMEC przyczyniły się przełomowe dane dostarczane już od 2018 r. przez sondę Europejskiej Agencji Kosmicznej – Mars Express.

Instrumentem, który jako pierwszy zarejestrował chmurę w 1977 r., była amerykańska sonda Viking 2, jednak wtedy nikt nie uznawał jej zjawiska za fenomen. Zwrócono na nią uwagę dopiero po ponownym zaobserwowaniu jej przez kamerę monitorującą VHS – jedną z kamer, w które wyposażony jest Mars Express.

Europejska sonda posiada łącznie trzy kamery – monitorującą, stereofoniczną o wysokiej rozdzielczości, oraz spektrometr obrazujący (OMEGA), umożliwiają one dokładne i szczegółowe obrazowanie Marsa w trzech wymiarach. Sonda krąży wokół planety od 2003 r. na wysokości od 330 do 10 530 km i jako jedna z niewielu wyróżnia się trajektorią pozwalająca na obserwacje planety wczesnym rankiem. Jej pozycja na orbicie stanowi idealne warunki do eksploracji AMEC.

Obraz przedstawia logo misji Mars Express. Jest to czerwony okrąg z granatowym obramowaniem, na którym widnieje logo Europejskiej Agencji Kosmicznej. W centralnej części znaczka znajduje się bordowy szkic sondy Mars Express z białą obramówką a pod nim jej nazwa.ESA

Logo misji Mars Express.

Problemy z modelem cyklu AMEC

Orbitująca już ponad dwie dekady sonda, przebyła 1,1 miliarda kilometrów, krążąc po orbicie Marsa. Od tego czasu zdążono zapoznać się z ewolucją czy zachowaniem badanej chmury, na podstawie czego, została ona sklasyfikowana jako rodzaj chmury orograficznej. Kiedy naukowcy próbowali wykonać symulacje jej cyklu, bazując na podstawowej wiedzy o tworzeniu się chmur, mieli problem z odtworzeniem całego obłoku – a dokładniej jej charakterystycznego ogona. Zmusiło ich to do głębszej analizy mechanizmów i praw prowadzących do formowania się AMEC.

„Aby stworzyć AMEC w naszym modelowaniu, odkryliśmy, że musieliśmy uwzględnić fizykę egzotyczną – która, choć jest zawarta w podręcznikach, jest traktowana jako teoretyczna i zwykle uważa się, że nie zachodzi w przyrodzie. Z pewnością nie widziano jej wcześniej w praktyce” – mówi Jorge H.B z Sorbonne Université, główny autor nowego badania.

Nietypowe zjawisko nad wulkanem Arsia Mons

Chmury na ziemi powstają w wyniku kondensacji pary wodnej w atmosferze. Kiedy woda pochodząca z ogrzanego przez słońce zbiornika paruje, zaczyna unosić się i ochładzać aż do osiągnięcia stanu nasycenia (punktu rosy).

Cząsteczki pary wodnej zaczynają osiadać na drobinach pyłu, co skutkuje powstaniem pierwszych zarodków kropelek czy kryształków lodu – ten moment krystalizacji, czyli etap pomiędzy ochładzaniem powietrza a powstaniem chmury nosi nazwę heterogenicznego zarodkowania (ang. heterogeneous nucleation).

Naukowcy twierdzą, że możliwe jest występowanie odwrotnego procesu zwanego jednorodnym zarodkowaniem (ang. homogeneous nucleation), czyli powstawania kryształków lodu bezpośrednio z czystej pary wodnej bez obcych cząsteczek. Teoretycznie, zjawisko to mogłoby zachodzić w najwyższych warstwach atmosfery ziemskiej oraz w atmosferze Wenus, jednak jeszcze nigdy tego nie zaobserwowano.

Schemat porównujący proces zarodkowania jednorodnego oraz heterogenicznego.

Warunki, których wymaga jednorodne zarodkowanie są ekstremalne – powietrze musiałoby zawierać ponad 100 000 razy więcej pary wodnej niż znajduje się w naszej atmosferze. Jest to praktycznie nieosiągalne, ponieważ zarodkowanie heterogeniczne wyprzedza ten proces i powoduje powstanie chmur przed osiągnięciem wilgotności potrzebnej do wytworzenia się kryształów lodu bez udziału ciał obcych.

Tylko wyjątkowo czysta od drobinek atmosfera pozwoliłaby na samoistne tworzenie się chmur, najwyraźniej takie warunki zapewnia wulkan Arsia Mons, nad którym tworzy się AMEC.

Rozwiązanie zagadki

Po uwzględnieniu procesu jednorodnego zarodkowania w symulacjach udało się odtworzyć całokształt chmury, włącznie z jej problematycznym wydłużeniem. Okazuje się, że osobliwe warunki panujące nad wulkanem Arsia Mons w połączeniu z rzadką atmosferą Marsa powodują bardzo duże rozpylenie drobinek pyłu. Im wyżej nad powierzchnią planety, tym mniejsze stężenie materiałów w atmosferze – sprawia to, że na wysokości tworzenia się AMEC występuje zaledwie jedna dziesiąta drobinki pyłu na centymetr sześcienny. Uformowanie się cząsteczki lodu wyłącznie za pomocą czystej pary wodnej staje się coraz bardziej możliwe.

Kiedy powietrze przepływa nad 20-kilometrowym wulkanem, zostaje gwałtownie wypychane w górę a w przeciągu zaledwie 10 minut, jego temperatura maleje o 30 stopni Celsjusza. Z uwagi na to, że spadek temperatury zachodzi w błyskawicznym tempie, a pył jest skrajnie rozrzedzony – trudniej o zajście heterogenicznego zarodkowania. Ochłodzona para koncentruje się po zachodniej stronie wulkanu i samoistnie zamarza, tworząc setki kryształków lodu – to tam powstaje centralna część chmury. Zamrożona para kieruje się na zachód, rozciągając się w długą smugę na blisko 1800 – 2000 kilometrów.

Po kilku godzinach podłużna formacja zaczyna słabnąć, a produkcja lodu ustaje – chmura odrywa się od szczytu wulkanu i stopniowo rozprasza, by już następnego dnia, wczesnym rankiem powrócić i rozpocząć cykl od nowa.

Symulacja stworzona przez grupę naukowców ESA nie jest w pełni idealna, mimo wszystko dzięki niej otrzymaliśmy całkiem nową perspektywę na zachodzenie egzotycznych procesów oraz kształtowanie się chmur na marsie.

Najnowszy model cyklu AMEC, opublikowany przez Europejską Agencje Kosmiczną.

Korekta – Tosia Kościelniak

Autor

Zuzanna Machlowska