Obrazek wyróżniający: Yurok Aleksandrovich
Poprzedzając naukę o dziale fotometrii w astronomii, przypomnimy najważniejsze wiadomości, które będą nam potrzebne. O większości z nich osoby z 3-4 klasy liceum mogły już usłyszeć na lekcjach fizyki, więc jeżeli czujecie, że wasz warsztat jest wystarczający, odsyłam prosto do pierwszego artykułu z serii Fotometria tego poradnika. Jeżeli nie, nie ma w tym nic złego! Olimpiada Astronomiczna nie jest taka straszna, jak może się wydawać i zapewniam, że z odpowiednią ilością chęci, nawet pierwszoklasiści nie powinni się poddawać.
Czym fundamentalnie jest światło?
Kwant historii odpowiedzi na to pytanie
Renesans i rozłam zdań
Przez wieki świat nauki spierał się o opis natury światła. W czasach starożytności i wczesnego średniowiecza naukowcy potrafili doskonale opisać wiele praw dotyczących zachowania światła, lecz przy opisie jego natury kierowali się głównie intuicją. W XVII w. nadszedł renesans i badania prężnie ruszyły na poważnie, z nowymi możliwościami których nie było wcześniej. W następstwie tych możliwości, skutkujących różnymi eksperymentami i hipotezami, uczeni obrali strony i podzielili się na dwa obozy. Pierwszym był obóz „falowców” (nazwa umowna), uważających, że światło jest falą mechaniczną, rozchodzącą się w niewidzialnym, wypełniającym wszechświat ośrodku zwanym eterem. Tę teorie wyznawał np. Christiaan Huygens. Drugi obóz nazwijmy (również umownie) „korpuskularystami”. Głosili oni, że światło jest cząstką – malutkim, materialnym ciałem. Ta interpretacja natury światła dominowała przez większą część XVIII w., a w końcu na jej czele stanął Isaac Newton. Tłumaczyła ona także prostoliniowe rozchodzenie się światła oraz ostrość cieni, co zdawało się tylko dopełniać układankę.
Obalenie teorii korpuskularnej?
Wtedy wchodzi on, Thomas Young i prezentuje światu doświadczenie Younga.
Ilustracja pokazująca doświadczenie Younga, pochodząca z jego własnej książki opisującej cykl wykładów z 1802 r.
Schemat doświadczenia Younga z dwiema szczelinami, ilustrujący dyfrakcję i interferencję fal świetlnych przechodzących najpierw przez pojedynczą, a następnie przez podwójną szczelinę, co prowadzi do powstania na ekranie naprzemiennych jasnych i ciemnych prążków interferencyjnych.
W maju 1801 roku Thomas Young dokonał eksperymentu, w którym przepuścił światło słoneczne przez niewielką dziurkę, a następnie przeciął strumień światła na pół kartą z papieru. Zauważył wtedy na przeciwległej ścianie to, co widzimy na powyższych ilustracjach: wzory interferencyjne. Oznaczały one, że światło oddziałuje ze sobą jak fala – może wygaszać się wzajemnie, co sugerowało, że musi być falą. Kilkanaście lat później Augustin-Jean Fresnel przedstawił pierwsze satysfakcjonujące matematyczne wytłumaczenie dyfrakcji światła, oraz wyjaśnił zjawisko polaryzacji, udowadniając, że fala świetlna musi być falą poprzeczną. Ostateczne dopełnienie teorii przyniósł James Clerk Maxwell w 1865 r., kiedy stworzył przełomowy zestaw równań dotyczących fal, łączący zjawiska elektryczne z magnetycznymi. Pokazywały one, że prędkość rozchodzenia zaburzeń pola elektromagnetycznego pokrywa się z znaną wówczas prędkością światła. Stało się jasne, że eter wcale nie musi istnieć, bo światło jest zwyczajnie falą elektromagnetyczną.
Pierwsze skwantowanie światła
Pod koniec XIX w. fizycy zmagali się z opisaniem widma promieniowania termicznego emitowanego przez rozgrzane obiekty (widma ciała doskonale czarnego). Samo korzystanie z praw im znanych okazało się niewystarczające (kwestia omawiana tutaj zwie się katastrofą w nadfiolecie, którą omówimy dokładnie w dalszych artykułach). Max Planck w 1900 r. zaproponował podejście, w którym wymiana energii nie dzieje się w sposób ciągły, lecz zachodzi w malutkich porcjach, nazwanych kwantami. Energię pojedynczego kwantu opisał jako
gdzie: – stała Plancka, aktualnie określona jako
– częstotliwość fali (oprócz klasycznej jednostki, którą są dżule [J], energię cząstek często podaje się także w elektronowoltach, gdzie
).
Co ciekawe, skwantowanie było dla Plancka wyłącznie zabiegiem matematycznym. Po opublikowaniu tej pracy jeszcze przez bardzo długi czas nie wierzył, że światło faktycznie może przemieszczać się w kwantach i kategorycznie odrzucał tę hipotezę.
Ta teoria jednak rozwiązała także problem efektu fotoelektrycznego, czyli emisji elektronów na skutek naświetlania powierzchni przedmiotu promieniowaniem elektromagnetycznym. Wcześniej nie dało się go wyjaśnić teorią falową – w niej energia światła zależała wyłącznie od natężenia, amplitudy fali, a wyniki pokazywały zależność od częstotliwości.
W roku 1905 Albert Einstein opublikował pracę, w której uznał, że zaproponowane przez Plancka skwantowanie energii nie jest jedynie cechą emisji i absorbcji przy wymianie z materią, lecz cechą samego promieniowania. Stwierdził on, że światło przemieszcza się w przestrzeni jako zlokalizowane pakiety energii o wartości .Tłumaczyło to doskonale efekt fotoelektryczny, który został opisany wzorem
gdzie to maksymalna energia kinetyczna wybitego elektronu
to praca wyjścia, energia potrzebna do wyrwania elektronu z danego metalu (jest to wartość wyznaczana laboratoryjnie dla danego materiału).
Ta cząsteczkowa natura światła ugruntowała się w fizyce po odkryciu, że kwant światła niesie za sobą nie tylko energię, ale także precyzyjnie określony pęd, który jest ściśle cechą cząstek. Aktualnie uznaje się, że dualizm korpuskularno-falowy (cechy zarówno cząstek i fali) dotyczy wszystkich obiektów kwantowych, w tym właśnie kwantów światła, nazywanych fotonami.
Foton – najważniejsze informacje
Przy wstępie historycznym ustaliliśmy już parę najistotniejszych cech fotonu, które były stopniowo odkrywane przez naukowców na przestrzeni wieków. Pozostawmy najważniejsze. Foton:
- porusza się w próżni z prędkością światła. Jest ona określona literką c i ma wartość równą
W innych ośrodkach prędkość światła jest mniejsza i zależy od jego energii,
- nie posiada masy spoczynkowej. Jako kwant promieniowania elektromagnetycznego, istnieje tylko w ruchu, z jedną, stałą prędkością c – cała jego energia wynika z tego ruchu. Masa spoczynkowa jest miarą tego, ile energii ma w sobie obiekt będący w bezruchu względem obserwatora – fotonu nie da się zatrzymać, więc jej nie posiada,
- wykazuje dualizm korpuskularno-falowy, czyli posiada zarówno cechy fali i cząstki.
Cechy falowe: posiada długość () oraz częstotliwość (
), ulega dyfrakcji (uginanie na krawędziach), interferencji (wzajemne wzmacnianie i wygaszanie), oraz polaryzacji (drgania pola zachodzą w określonych płaszczyznach).
Długość i częstotliwość światła są związane ze sobą taką samą odwrotną proporcjonalnością jak długość i częstotliwość fali mechanicznej. Prędkość światła jest stała, więc im dłuższa fala – tym mniejsza częstotliwość i na odwrót.
Cechy cząsteczkowe: niesie ściśle określoną porcję energii, wywołuje efekt fotoelektryczny oraz posiada pęd. Dzięki połączeniu teorii względności Einsteina, która mówi o zależności dla fotonów (wzór ten wynika z pełnego rozwinięcia równania energii, o którym więcej w dziale Relatywistyka tego poradnika), oraz wzoru Plancka
otrzymujemy dokładny wzór na pęd
Pęd nie posiada jednostki. Jego istnienie zostało udowodnione dzięki zjawisku Comptona.
Schemat zjawiska Comptona.
Doświadczenie polegało na rozpraszaniu promieniowania elektromagnetycznego o wysokiej częstotliwości na swobodnych, lub słabo związanych elektronach. Możemy sobie to wyobrazić jak zderzenie dwóch kul bilardowych. Po uderzeniu fotonu, elektron porusza się z energią kinetyczną , a foton leci dalej ze zmienionym kierunkiem ruchu, z energią odpowiednio mniejszą od poprzedniej o to samo
. Właśnie dzięki temu zmniejszeniu energii Arthur H. Compton był w stanie zarejestrować wydłużenie długości fali fotonu po zderzeniu. Był to bezpośredni dowód na to, że foton posiada pęd. Podczas zderzenia zachował się jak klasyczna cząstka, przekazując część swojej energii elektronowi (zaobserwowano zmianę długości fali). Ponieważ elektron został w ten sposób wprawiony w ruch, zyskał pęd, oznaczało to, że sam foton również musiał ten pęd posiadać. To zjawisko kompletnie ugruntowało przekonanie, że foton posiada także naturę korpuskularną i zostało ono nagrodzone Nagrodą Nobla w 1927 roku.
Widmo elektromagnetyczne
Ilustracja widma elektromagnetycznego.
Promieniowanie fal elektromagnetycznych fundamentalnie nie różni się niczym między sobą. Wszystkie fale ulegają takim samym zjawiskom, wymienionym wyżej – dyfrakcji, interferencji i polaryzacji. Jednak różne częstotliwości fali determinują jej energię i sposób, w jaki oddziałuje ona z materią. Niektóre mogą przenikać przez ziemską atmosferę lub ludzkie ciało – inne nie. Na tej podstawie dokonano podziału tzw. widma elektromagnetycznego na mniejsze zakresy: fale radiowe, mikrofalne, podczerwień, fale widzialne, ultrafiolet, promieniowanie rentgenowskie i gamma. Granice tych zakresów są raczej rozmyte i umowne. Najdokładniej, choć nie idealnie ściśle, zdeterminowana jest granica światła widzialnego, ponieważ zależy od fizjologii ludzkiego oka.
Mimo tego, że to częstotliwość bezpośrednio definiuje energię fali, zakresy widma elektromagnetycznego są najczęściej podawane w długościach fali. Idąc od najdłuższych do najkrótszych fal, standardowe zakresy to:
-
- Fale radiowe (
) – wykorzystywane powszechnie do transmisji sygnałów w telekomunikacji, radiofonii i telewizji. To na nich opiera się dziedzina astronomii zwana radioastronomią,
- Mikrofale (
:
) – stosowane w technice radarowej, nawigacji (GPS), komunikacji bezprzewodowej (Wi-Fi, Bluetooth) oraz kuchenkach mikrofalowych,
- Podczerwień/IR (ang. infrared) (
:
) – promieniowanie przenoszące energię cieplnej, emitowane przez rozgrzane obiekty.
- Fale radiowe (
Widmo światła widzialnego z podziałką długości fali (od ok. 380 nm do 780 nm). (Ucięto dolny tekst z oryginalnego źródła)
- Światło widzialne (
:
) – wąski zakres fal odbierany przez ludzkie oko, umożliwiający proces widzenia (od czerwieni do fioletu),
- Ultrafiolet/UV (
:
) – wywołuje reakcje fotochemiczne (m.in. syntezę witaminy D), odpowiada za opaleniznę,
- Promieniowanie rentgenowskie / promieniowanie X (
:
) – fale o dużej przenikliwości przez tkanki miękkie, powszechnie stosowane w diagnostyce medycznej,
- Promieniowanie gamma (
) – promieniowanie silnie jonizujące, które oddziałuje bezpośrednio z jądrami atomowymi oraz polami elektrycznymi jąder, wywołując m.in. zjawisko Comptona i kreację par cząstka-antycząstka. Stosowane m.in. w onkologii (radioterapia) i sterylizacji sprzętu medycznego.
Przykładowe zadania z rozwiązaniami
-
Oblicz długość fali w próżni (
) dla fotonów o podanych poniżej częstotliwościach (
). Określ, do jakiego zakresu promieniowania elektromagnetycznego należy każda z nich. Jeśli mieści się w widmie światła widzialnego, podaj jej barwę na podstawie schematu.
(a)
(b)
(c)
(d)
Kliknij, aby rozwinąć rozwiązanie
Korzystamy ze wzoru
:
(a)
– światło widzialne, barwa niebieska
(b)
– fale radiowe
(c)
– fale podczerwone
(d)
– fale ultrafioletowe
- Sonda kosmiczna o masie
jest napędzana idealnie odbijającym żaglem słonecznym o powierzchni
. W okolicach Ziemi moc promieniowania słonecznego padającego na każdy metr kwadratowy (tzw. stała słoneczna) wynosi
. Oblicz siłę ciągu działającą na żagiel oraz przyspieszenie sondy.
Podpowiedź do rozwinięcia: Foton odbijający się od lustrzanej powierzchni przekazuje jej pęd równy dwukrotności swojego pędu ().
Kliknij, aby rozwinąć rozwiązanie
Pęd pojedynczego fotonu wynosi
Rozważmy układ izolowany złożony z fotonu oraz początkowo nieruchomego żagla (). Całkowity pęd układu przed zderzeniem wynosi więc
. Przy idealnym odbiciu foton wraca w przeciwną stronę z pędem o takiej samej wartości, ale przeciwnym zwrocie (
). Zgodnie z zasadą zachowania pędu, całkowity pęd układu przed zderzeniem i po nim musi być równy:
Stąd zmiana pędu żagla po odbiciu pojedynczego fotonu wynosi:
Korzystamy z postaci pędowej drugiej zasady dynamiki Newtona, według której siła jest równa zmianie pędu w jednostce czasu:
(wzór
stosuje się tylko dla ciał o stałej masie, a fotony nie mają masy spoczynkowej). Ponieważ moc promieniowania to energia padająca na żagiel w czasie (
), otrzymujemy wzór na siłę ciągu, która działa na żagiel:
Całkowita moc promieniowania padającego na żagiel wynosi
.
Podstawiając dane otrzymujemy:
Teraz dla samej sondy, która w odróżnieniu od fotonów ma stałą masę , obliczamy przyspieszenie z popularniejszej postaci drugiej zasady dynamiki (
):
- Tradycyjna dioda LED o mocy użytecznej
świeci monochromatycznym światłem zielonym o długości fali
. Ile pojedynczych fotonów opuszcza tę diodę w ciągu każdej sekundy?
Kliknij, aby rozwinąć rozwiązanie
Aby obliczyć energię pojedynczego fotonu korzystamy ze wzoru:
Podstawiając wartości otrzymujemy:
Moc diody
oznacza, że w ciągu każdej sekundy emituje ona energię 5 dżuli. Dzieląc całkowitą energię wyemitowaną w ciągu sekundy przez energię jednego fotonu, otrzymujemy liczbę fotonów opuszczających diodę w każdej sekundzie:
- Foton nie ma masy spoczynkowej, ale posiada pęd. Porównaj pęd pojedynczego fotonu promieniowania rentgenowskiego o długości fali
z pędem ziarenka piasku o masie
(
) opadającego powoli z prędkością
. Ile takich fotonów musiałoby uderzyć w ziarenko, aby ich łączny pęd dorównał pędowi tego ziarenka?
Kliknij, aby rozwinąć rozwiązanie
Najpierw obliczamy pęd pojedynczego fotonu ze wzoru:
Podstawiając wartości:
Następnie obliczamy pęd ziarenka piasku o masie
wyrażonej w kg i prędkości
, wyrażonej w metrach na sekundę:
Podstawiając wartości:
Aby dowiedzieć się, ile takich fotonów musiałoby uderzyć w ziarenko (zakładając całkowite pochłonięcie ich pędu), dzielimy pęd ziarenka przez pęd jednego fotonu:
Podstawiając wartości:
Pęd ziarenka piasku jest zatem około
(151 bilionów) razy większy od pędu pojedynczego fotonu promieniowania rentgenowskiego. Dokładnie tyle fotonów musiałoby w nie uderzyć i zostać pochłoniętych, aby ich łączny pęd dorównał pędowi ziarenka.
-
Praca wyjścia elektronu z cezu wynosi
. Płytkę wykonaną z tego metalu oświetlono kolejno dwoma wiązkami światła:
(a) światłem czerwonym o długości fali
,
(b) światłem niebieskim o długości fali.
Dla każdego przypadku rozstrzygnij, czy dojdzie do wybicia elektronów z powierzchni cezu. Jeśli tak, oblicz maksymalną prędkość wylatujących fotoelektronów.
Kliknij, aby rozwinąć rozwiązanie
Najpierw przeliczamy pracę wyjścia cezu z elektronowoltów na dżule:
(a) Światło czerwone (
):
Obliczamy energię pojedynczego fotonu:
Ponieważ
, nie dojdzie do wybicia elektronów.
(b) Światło niebieskie (
):
Obliczamy energię pojedynczego fotonu:
Ponieważ
, dojdzie do wybicia elektronów.
Maksymalną energię kinetyczną fotoelektronów obliczamy z równania Einsteina dla zjawiska fotoelektrycznego:
Podstawiając wartości:
Przekształcamy wzór na energię kinetyczną), aby wyznaczyć prędkość maksymalną
()
Podstawiając wartości:
(ok.
)
-
Uważa się, że supernowe typu Ia powstają w wyniku termojądrowego wybuchu białego karła zbudowanego z węgla ¹²C (masa atomowa 12) oraz tlenu ¹⁶O (masa atomowa 15,99491), który osiągnął krytyczną masę równą 1,38 M☉. Załóżmy identyczną liczbę jąder węglowych i tlenowych przed wybuchem. Energia produkowana jest w reakcji syntezy radioaktywnego ⁵⁶Ni (masa atomowa 55,9421).
2 · ¹²C + 2 · ¹⁶O → ⁵⁶Ni + energia
Oblicz energię wybuchu. (LXIX Olimpiada Astronomiczna, II etap, podpunkt a)
Kliknij, aby rozwinąć rozwiązanie
Najpierw obliczamy deficyt masy w pojedynczej reakcji:
Energia uwalniana podczas powstania jednego jądra niklu
wynika ze wzoru:
Podstawiając wartości (
):
Ponieważ przed wybuchem liczba jąder węgla i tlenu jest identyczna, wszystkie jądra przereagują w zestawach
o łącznej masie substratów
. Całkowitą liczbę reakcji
obliczamy, dzieląc masę białego karła (
, przyjmując
) przez masę substratów pojedynczej reakcji:
Całkowitą energię wybuchu supernowej możemy teraz obliczyć, mnożąc liczbę reakcji przez energię pojedynczej reakcji:
Korekta – Matylda Kołomyjec




