Zdjęcie w tle: Jacek Drążkowski

Czerwiec otwiera przed nami czas najkrótszych nocy w roku, ale nawet krótkie chwile po zmroku potrafią zachwycić swoim pięknem. Ciepłe, spokojne wieczory sprzyjają obserwacjom nieba – wystarczy odejść trochę od miejskich świateł, by nad horyzontem dostrzec pierwsze letnie gwiazdozbiory. Choć astronomiczna noc staje się coraz krótsza i jaśniejsza, na niebie nie zabraknie interesujących zjawisk i jasnych obiektów, które warto wypatrywać podczas czerwcowych spacerów czy wyjazdów za miasto.

Pierwszego dnia czerwca, w zależności od lokalizacji w Polsce, Słońce wzejdzie między godziną 04:02 i 04:46 a zajdzie o 20:50-21:14. Dzień będzie trwał 16 godzin i 28-48 minut, a więc około 1,5 godziny dłużej niż pierwszy dzień maja. 21 czerwca nastąpi przesilenie letnie; dzień będzie wtedy najdłuższy w roku, a wraz z nim rozpocznie się astronomiczne lato. Tego dnia Słońce pozostanie nad horyzontem przez niemal 17 godzin. Od tego momentu długość dnia zacznie się stopniowo skracać: ostatniego dnia miesiąca wschód nastąpi między 03:59 a 04:46, natomiast zachód między 21:04 a 21:27.

Początek lata oznacza też start sezonu na obłoki srebrzyste – malownicze zjawisko atmosferyczne widoczne na niebie, gdy Słońce zachodzi 6-16º pod horyzont. W czerwcu, szczególnie w okolicach zmierzchu i świtu, warto wypatrywać ich nisko nad północnym horyzontem, gdzie mogą przybierać postać delikatnych, srebrzystych smug i fal.

Księżyc

Na początku miesiąca Księżyc pojawia się na niebie dopiero około godziny 23:00 i pozostaje widoczny do około 03:50–04:40, w zależności od regionu kraju. Z każdym kolejnym dniem okno jego widoczności szybko się przesuwa: satelita wschodzi coraz później i towarzyszy nam coraz dłużej, aż do świtu. W połowie czerwca ponownie zaczyna pojawiać się na niebie wieczornym, wschodząc około 02:30–03:00 i zachodząc popołudniami. W kolejnych dniach jego zachód coraz bardziej zbliża się do zachodu Słońca, najbardziej wyraźnie 14 czerwca. Godziny jego wschodu i zachodu są dynamiczne, zmieniają się niemal z dnia na dzień o około 30–40 minut. Najdłużej nad horyzontem Księżyc pozostanie 15 czerwca, kiedy będzie widoczny przez prawie 19 godzin: od około 03:17-04:07 aż do 22:18–22:38. Tego samego dnia znajdzie się jednak w nowiu, przez co jego tarcza nie będzie widoczna na niebie. W drugiej połowie miesiąca czas widoczności Księżyca będzie coraz krótszy; pod koniec czerwca znów zacznie wschodzić wieczorami, pozostając na nocnym niebie przez około pięć godzin. W pełni znajdzie się 30 czerwca.

W czerwcu Księżyc zbliży się na niebie do Saturna (10 czerwca), Merkurego (16 czerwca) i Wenus (17 czerwca). Warto pamiętać że Księżyc będzie wtedy widoczny jako cienki sierp ze względu na okolice nowiu.

Planety

Merkury

Na początku czerwca będzie widoczny nad horyzontem od około 04:55 do 21:15 na wschodzie Polski oraz od 05:40 do 23:00 na zachodzie kraju. Z każdym kolejnym dniem planeta będzie wschodzić coraz później i zachodzić wcześniej, przez co pod koniec miesiąca okno jej widoczności przesunie się do około 05:50–21:38 na wschodzie i 06:30–22:00 na zachodzie Polski. 15 czerwca znajdzie się w maksymalnej elongacji wschodniej (24°30′); będzie wtedy najlepiej widoczny wieczorem nisko nad zachodnim horyzontem.

Wenus

Początkowo będzie widoczna od około 06:15 do 23:40 na wschodzie Polski oraz od 07:00 do północy na zachodzie kraju. W kolejnych tygodniach okno jej widoczności będzie się stopniowo skracać, a pod koniec miesiąca planeta będzie wschodzić około półtorej godziny później i zachodzić blisko 30 minut wcześniej. Oprócz koniunkcji z Księżycem 17 czerwca, Wenus 8 czerwca spotka się na niebie również z Jowiszem w gwiazdozbiorze Bliźniąt, w odległości 1°36′ od siebie, co będzie najlepiej widoczne przed godziną 22:00.

Mars

Na początku miesiąca będzie wschodził między 02:55 a 03:30, a zachodził jeszcze po południu, za dnia. Z biegiem czasu planeta zacznie pojawiać się nad horyzontem coraz wcześniej: pod koniec czerwca jej wschód przypadnie już między 01:50 a 02:30.

Jowisz

Będzie widoczny od około 07:15–08:00 do 23:50–00:15, a pod koniec miesiąca od 06:00–06:40 do 22:20–22:40. Pozostanie w gwiazdozbiorze Bliźniąt, układając się w linii z jasnymi Kastorem i Polluksem. Najlepsze warunki do obserwacji przypadną na pierwszą połowę miesiąca, później coraz bardziej przeszkadzać będzie łuna nisko zachodzącego Słońca.

Saturn

Początkowo będzie wschodził między 02:20 a 03:00, w zależności od regionu kraju, zachodząc jeszcze po południu. W kolejnych tygodniach zacznie pojawiać się na niebie coraz wcześniej; w skali całego miesiąca godziny wschodu przesuną się o około dwie godziny. Do obserwacji szczególnie zachęca korzystne ustawienie pierścieni, wyraźnie nachylonych względem Ziemi i dobrze prezentujących się w teleskopach.

Uran

Na początku czerwca będzie widoczny od około 04:20 do 20:20 na zachodzie oraz od 03:30 do 20:00 na wschodzie kraju. Pod koniec miesiąca okno to przesunie się odpowiednio do około 02:30–18:30 na zachodzie i 01:50–18:15 na wschodzie. Wytrwali znajdą więc okazje do obserwacji planety, choć warto pamiętać, że przy jasności około 9,1^m do jej dostrzeżenia niezbędny będzie sprzęt optyczny.

Neptun

Na początku miesiąca będzie wschodził około 02:00–02:30, a pod koniec jeszcze wcześniej – z biegiem dni moment ten przesunie się o blisko dwie godziny. Planeta zachodzi po południu, dlatego na jej obserwacje teleskopowe należy przeznaczyć drugą połowę nocy.

Roje meteorów

Najaktywniejszym rojem meteorów czerwca są Arietydy, które mogą być widoczne również za dnia. Aktywne od końca maja do początku lipca, maksimum osiągają 7 czerwca. Ich radiant znajduje się w gwiazdozbiorze Barana, a aktywność roju szacuje się na około 54 meteory na godzinę. Oprócz Arietyd czerwcowe niebo obfituje także w słabsze roje meteorów, dzięki którym podczas obserwacji wciąż można liczyć na pojedyncze „spadające gwiazdy”.

Stellarium

Fragment nieba widoczny w nocy 7 czerwca. W różnych miejscach w Polsce, podczas maksimum radiant roju wschodzi nad horyzont między godziną 01:50 a 02:30.

Charakterystyczne obiekty

Czerwcowe noce są krótkie, a na niebie wyraźnie zaczyna dominować lato. Wieczorem nadal widoczne są Wolarz z Arkturem oraz Panna ze Spiką, natomiast coraz większą uwagę przyciągają Łabędź, Lutnia i Orzeł, tworzące charakterystyczny Trójkąt Letni. Wysoko nad horyzontem znajduje się również Herkules, łatwy do odnalezienia pomiędzy Wolarzem a Lutnią. Na północy przez całą noc widoczne pozostają Wielka i Mała Niedźwiedzica z Gwiazdą Polarną. Przy ciemniejszym niebie można już dostrzec pierwsze fragmenty letniej Drogi Mlecznej przebiegającej przez Łabędzia.

Obiekty głębokiego nieba

Czerwiec to dobry okres do obserwacji gromad kulistych. Najbardziej efektowna z nich, M13 w Herkulesie, jest dobrze widoczna nawet przez niewielki teleskop. Warto zwrócić uwagę także na M5 w Wężu, jedną z najjaśniejszych gromad kulistych dostępnych na naszym niebie, oraz mniejszą M92 w Herkulesie. Sam gwiazdozbiór Węża i pobliski Wężownik kryją wiele ciekawych obiektów, szczególnie dla posiadaczy teleskopów, ponieważ obszar ten leży na tle Drogi Mlecznej. Coraz lepsze warunki panują również dla obserwacji mgławic planetarnych: M57 (Mgławica Pierścień) w Lutni i M27 (Mgławica Hantle) w Lisku należą do najłatwiejszych obiektów tego typu dostępnych latem. Miłośnicy mogą też spróbować odnaleźć gromadę otwartą M11 (Dzika Kaczka) w Tarczy.

Korekta – Matylda Kołomyjec