Obrazek wyróżniający: NASA via Wikimedia Commons

Współautorem artykułu jest Artur Ziółkowski.

Wstęp

Księżyc towarzyszy Ziemi niemal od jej początków. Swoim oddziaływaniem stabilizuje nachylenie osi obrotu planety, a zatem i klimat całej planety. Gdyby nie Księżyc, ziemskie formy życia mogłyby nie stać się tak zaawansowane i zróżnicowane. Jedyny naturalny satelita Ziemi był dla pierwszych ludzi zegarem. Wczesne kalendarze to kalendarze lunarne, a nie solarne, jak juliański czy gregoriański. Obserwacje Srebrnego Globu umożliwiają również testowanie rozmaitych teorii fizycznych, dokonywanie pomiarów Układu Słonecznego i uzyskanie wielu innych cennych informacji. Nie bez powodu jedyny naturalny satelita Ziemi to Książę nieba.

Orbita Księżyca

Orbita Księżyca jest nachylona do ekliptyki pod kątem i = 5{,}14^\circ, przez co jego maksymalna deklinacja to \pm(\varepsilon + i), gdzie \varepsilon = 23{,}44^\circ to nachylenie równika niebieskiego do ekliptyki. Oś obrotu Księżyca (tak, Księżyc wiruje – o tym dalej w artykule) jest nachylona do ekliptyki pod kątem 1{,}54^\circ, co łącznie daje nachylenie osi do normalnej do płaszczyzny orbity Księżyca 1{,}54^\circ+5{,}14^\circ=6{,}68^\circ. Oś obrotu Księżyca ulega precesji z okresem 18,6 roku.

Półoś wielka orbity Księżyca to ok. 384 748 km, natomiast średni mimośród 0,0549, który szybko się zmienia w zakresie 0,044 – 0,067. Z racji szybkich zmian, dla Księżyca nie podaje się zazwyczaj wartości argumentu perycentrum czy długości węzła wstępującego. Na każdy moment muszą być one indywidualnie obliczone.

Pod tym linkiem można znaleźć bardzo ciekawą wizualizację, która pomaga zrozumieć wszystkie składowe ruchu Księżyca.

Po orbicie Ziemi wokół Słońca porusza się środek masy (barycentrum) układu Ziemia-Księżyc, a nie środek masy Ziemi. Barycentrum to znajduje się pod powierzchnią Ziemi, na głębokości ok. 1/4 promienia planety, co ciekawe niemal równej promieniowi Księżyca. Wynosi on 1737 km, a barycentrum jest usytuowane ok. 1700 km pod powierzchnią Ziemi. Z ciekawostek dodam jeszcze, że promień Księżyca to niemal czytany wspak promień Ziemi, który wynosi 6371 km.

Miesiące

Różne okresy ruchu Księżyca nazywane są miesiącami. Istnieje kilka ich rodzajów – miesiąc to nie tylko ten kalendarzowy.

Miesiąc synodyczny to najbardziej naturalny z perspektywy człowieka okres księżycowy. Jest to czas powrotu naszego naturalnego satelity do tej samej fazy, np. czas pomiędzy dwoma kolejnymi nowiami. Wynosi on 29^d 12^h 44^m 02,9^s. Z kolei miesiąc syderyczny (gwiazdowy) to czas powrotu Księżyca na tło tych samych gwiazd. Jest to jednocześnie jego okres obiegu stanowiony przez trzecie prawo Keplera. Jest on krótszy od miesiąca synodycznego i wynosi 27^d 07^h 43^m 11,5^s. Dlaczego krótszy? Aby Księżyc ponownie wszedł w tę samą fazę, np. nów, nie dość, że potrzebuje pokonać pełen obieg na swojej orbicie, to dodatkowo musi przebyć pewien brakujący odcinek powstały w wyniku ruchu obiegowego Ziemi, wynoszący ok. 1/12 kąta pełnego – czyli tyle, ile Ziemia pokonuje w czasie miesiąca synodycznego. Można to też oczywiście zapisać dokładniej na podstawie rachunku względnych prędkości kątowych. Księżyc porusza się po sferze niebieskiej z okresem miesiąca syderycznego, natomiast Słońce ucieka mu z okresem roku gwiazdowego (a nie zwrotnikowego, bo musimy przyjąć spójny układ odniesienia – w tym przypadku tzw. sferę gwiazd stałych). Można w takim razie zapisać:

    \[\frac{1}{P_{syn}} = \frac{1}{P_{syd}} - \frac{1}{P_{\oplus}}\]

Minus podobnie, jak obliczalibyśmy względną prędkość dwóch samochodów, z których jeden prowadzi pościg za drugim.

Miesiąc drakoniczny (zwany też smoczym) to okres przejścia Księżyca przez ten sam węzeł jego orbity. Trwa 27^d 05^h 05^m 35,9^s. Jest to miesiąc gwiazdowy poprawiony o precesję węzłów orbity Księżyca, której okres wynosi 6793,5 dni (18,6 lat). Precesja księżycowa, podobnie jak ziemska, zachodzi w kierunku przeciwnym do ruchu ciała po orbicie. Można zapisać podobne równanie jak wcześniej:

    \[\frac{1}{P_{dra}} = \frac{1}{P_{syd}} + \frac{1}{P_{nod}}\]

Gdzie P_{nod} to okres precesji węzłów. Nazwa tego miesiąca bierze się z legendy, jakoby w węzłach orbity Księżyca mieszkał smok, który pożera Słońce lub Księżyc podczas odpowiednich zaćmień. Z tego też powodu węzeł wstępujący Księżyca zwany jest Głową Smoka, a zstępujący – Ogonem Smoka.

Miesiąc anomalistyczny to okres, z jakim dowolna z anomalii Księżyca wzrasta o kąt pełny. Przyjmując za początkową anomalię zero, jest to okres powrotu Księżyca do perygeum. Trwa on 27^d 13^h 18^m 33,3^s. Jest nieznacznie dłuższy od miesiąca syderycznego z powodu precesji linii apsyd z okresem około 3232 dni. W tym czasie księżycowe perygeum (jak i również apogeum) zatacza kąt pełny wokół Ziemi. Jest to skutek oddziaływań grawitacyjnych (perturbacji) Księżyca z innymi ciałami niebieskimi Układu Słonecznego. Precesja księżycowej linii apsyd, wbrew swojej etymologii, zachodzi zgodnie z ruchem Księżyca po orbicie. Dlatego:

    \[\frac{1}{P_{anm}} = \frac{1}{P_{syd}} - \frac{1}{P_{aps}}\]

Zupełnym zbiegiem okoliczności można wyznaczyć taki czas, w którym niemal dokładnie zawiera się całkowita liczba miesięcy synodycznych i smoczych. Jest to tzw. cykl saros (pisany małą literą, bo nie jest to nazwisko odkrywcy). Jest on definiowany jako 223 miesiące synodyczne, czyli jego długość to 6585,3211 dni lub 18 lat, 11 dni i 8 godzin. W tym samym okresie zawierają się 242 miesiące smocze. Cykl saros wyznacza okres powtarzalności zaćmień. Jeżeli danego dnia mamy zaćmienie Słońca, to za jeden cykl saros nastąpi jego powtórzenie, i będzie ono miało niemal dokładnie takie same parametry – czas trwania, głębokość, szerokość geograficzna wystąpienia. Zasada ta nie dotyczy długości geograficznej – cykl saros nie zawiera całkowitej wielokrotności doby gwiazdowej. Problem ten koryguje cykl exeligmos definiowany jako trzykrotność cyklu saros. Za każdym kolejnym saros zaćmienie przesuwa się o 120 stopni na zachód, aby za trzecim razem wrócić na podobną długość.

Niestety powyższe byłoby zbyt piękne, gdyby było prawdziwe. Saros to 242 miesiące smocze oraz 52 minuty. Z tego powodu stożek cienia z każdym kolejnym zaćmieniem przesuwa się w szerokości geograficznej o ok. 200-300 km. Cykl saros zatem może „rodzić się” oraz „umierać”. Dla zaćmienia Słońca w węźle wstępującym cykl utworzy się, gdy stożek cienia będzie muskał północny biegun Ziemi, z każdym kolejnym zjawiskiem wchodząc w głąb planety, aż do jego zaniknięcia częściowym zaćmieniem nad biegunem południowym. W przypadku zaćmienia w węźle zstępującym stożek wędruje z południa na północ. Tak jest w przypadku saros odpowiadającego zaćmieniu z 12 sierpnia 2026 roku: Księżyc znajdował się bardzo blisko węzła zstępującego, dzięki czemu powstało długie, całkowite zaćmienie Słońca. Kolejne z tego cyklu saros, oznaczonego jako cykl nr 126 dla zaćmień Słońca, wystąpi 23 sierpnia 2044 roku. Będzie całkowite, a rozpocznie się na Grenlandii, przetnie Kanadę, aby zakończyć się w Stanach Zjednoczonych.

Siły pływowe

Są to siły wynikające z różnej wartości siły grawitacji działającej na rozciągłe ciała, tzn. takie, które mają duże rozmiary. Siła grawitacji maleje z kwadratem odległości, zatem oddziaływanie Księżyca na Ziemię w punkcie bezpośrednio pod nim oraz po drugiej stronie planety jest różne. Powstaje niezerowa wypadkowa siła, która rozciąga planetę. W taki sam sposób Ziemia oddziałuje na Księżyc.

Przybliżony wzór na wartość siły pływowej można łatwo wyprowadzić z prawa ciążenia powszechnego. Niech na kuliste ciało o masie M i promieniu R działa ciało o masie m oddalone o d>>R. Wtedy na środek masy M działa siła:

    \[F_1 = G\frac{Mm}{d^2}\]

Natomiast, w przybliżeniu, na powierzchnię M, która jest bliżej m o R:

    \[F_2 = G\frac{Mm}{(d-R)^2}\]

Różnica tych sił będzie siłą pływową:

    \[\Delta F = F_2 - F_1 =  G\frac{Mm}{(d-R)^2} - G\frac{Mm}{d^2}\]

Możemy pewien czynnik wynieść przed nawias:

    \[\Delta F = G\frac{Mm}{d^2}(\frac{1}{(1-\frac{R}{d})^2}-1) = G\frac{Mm}{d^2}((1-\frac{R}{d})^{-2}-1)\]

Możemy skorzystać z przybliżenia wynikającego z szeregu Maclaurina (szczególny przypadek szeregu Taylora):

    \[(1+x)^n \approx 1+nx ~~ \text{dla } x << 1\]

Mamy zatem:

    \[\Delta F = G\frac{Mm}{d^2}(1+2\frac{R}{d}-1) = 2G\frac{MmR}{d^3}\]

W ten sposób otrzymaliśmy najprostszy, a zarazem najpopularniejszy wzór na wartość siły pływowej. Siła pływowa działająca pomiędzy przeciwległymi punktami masy M to po prostu dwukrotność powyższego wyrażenia (przy podstawieniu 2R zamiast R).

Sfera Roche’a

Sfera Roche’a wyznacza granicę, za którą siły pływowe pochodzące od danego ciała są zbyt duże, aby naturalny satelita mógł utrzymać się w całości. Wewnątrz sfery Roche’a Saturna znajdują się jego pierścienie, natomiast wewnątrz sfery Roche’a Jowisza w 1992 r. znalazła się kometa Shoemaker-Levy 9, która się rozpadła, jeszcze przed wejściem w atmosferę planety.

Formalna definicja sfery (często też zwanej granicą) Roche’a nie jest silna. Przyjmuje się, że jej promień to taka odległość od ciała, przy której spoczywające małe ciało na jego satelicie zostanie porwane w wyniku działania siły grawitacji. Innymi słowy, jest to odległość, dla której siła przyciągania ciała centralnego jest większa niż siła przyciągania satelity na jego powierzchni. Możemy teraz napisać formułę. Niech M – masa ciała centralnego o promieniu R, m – masa satelity o promieniu r, \mu – masa próbna spoczywająca na satelicie. Środki mas ciał obiegających się są oddalone o d. Wtedy warunek graniczny to:

    \[G\frac{M\mu}{(d-r)^2} = G\frac{m\mu}{r^2} + \mu\omega^2(d-r)\]

W wyprowadzeniu należy uwzględnić siłę odśrodkową działającą na masę próbną \mu. Przyjmując blokadę pływową satelity (patrz niżej), prędkość kątowa masy próbnej to:

    \[\omega = \frac{v}{d} = \frac{\sqrt{\frac{GM}{d}}}{d} = \sqrt{\frac{GM}{d^3}}\]

Zatem:

    \[G\frac{M\mu}{(d-r)^2} = G\frac{m\mu}{r^2} + \mu\frac{GM}{d^3}(d-r)\]

Po skróceniu:

    \[\frac{M}{(d-r)^2} = \frac{m}{r^2} + \frac{M}{d^3}(d-r)\]

Odległość d-r to poszukiwany przez nas promień sfery Roche’a. Oznaczmy tę różnicę jako x dla ułatwienia obliczeń. Mamy zatem:

    \[\frac{M}{x^2} = \frac{m}{r^2} + \frac{M}{d^3}x\]

Mnożąc całe równanie przez x^2:

    \[M = \frac{m}{r^2}x^2 + \frac{M}{d^3}x^3\]

Mamy do rozwiązania równanie trzeciego stopnia. Można je rozwiązać analitycznie, ale da to bardzo skomplikowane formuły. Możemy zastosować poniższe uproszczenia wynikające z relacji r << d:

    \[x^2 = (d-r)^2 = d^2(1-\frac{r}{d})^2 \approx d^2(1-2\frac{r}{d})\]

    \[x^3 = (d-r)^3 = d^3(1-\frac{r}{d})^3 \approx d^3(1-3\frac{r}{d})\]

Mamy dzięki temu:

    \[M = \frac{m}{r^2}d^2(1-2\frac{r}{d}) + \frac{M}{d^3}d^3(1-3\frac{r}{d})\]

    \[M = m(\frac{d^2}{r^2}-2\frac{d}{r}) + M -3M\frac{r}{d}\]

    \[3M\frac{r}{d} = m(\frac{d^2}{r^2}-2\frac{d}{r})\]

    \[3\frac{M}{m} = \frac{d^3}{r^3} -2\frac{d^2}{r^2}\]

    \[3\frac{M}{m} = \frac{d^3}{r^3}(1-2\frac{r}{d})\]

Możemy teraz kontynuować wyprowadzenie na dwa różne sposoby. Pierwszy, z zastosowaniem przybliżenia \frac{r}{d} \approx 0:

    \[\frac{d^3}{r^3} \approx \frac{3M}{m}\]

    \[d \approx r\sqrt[3]{\frac{3M}{m}}\]

I jest to najczęściej używany wzór na promień sfery Roche’a w kontekście Olimpiady Astronomicznej. Dla ścisłości można jeszcze pomniejszyć otrzymaną odległość d o r, ale nawet tego zazwyczaj się nie robi. Sfera Roche’a to pojęcie dość trudne obliczeniowo, zatem powinniśmy dostosować rachunki do przyjętej dokładności i nie przesadzać z nadmiarem obliczeń.

Brak przyjmowania uproszczenia \frac{r}{d} \approx 0 da nam dużo bardziej skomplikowany wzór, którego nie zalecam używać, a podaję go tylko dla zaspokojenia ciekawości:

    \[r \approx d\sqrt[3]{\frac{m}{3M}}(1+\frac{2}{3}\sqrt[3]{\frac{m}{3M}})\]

Przy jego wyprowadzaniu trzeba użyć przybliżeń trzy razy. Wyprowadzenie to pozostawiam Czytelnikowi jako ćwiczenie.

Zainteresowanym rozwiązywaniem równań trzeciego stopnia (sześciennych) polecam zapoznać się z niezwykle interesującą historią odkrycia metody ich rozwiązywania, a także zachęcam do samodzielnej próby rozwiązania równania wyjściowego na promień sfery Roche’a. Każde równanie sześcienne pełne da się sprowadzić do zredukowanego i rozwiązać je wzorami Cardano.

Libracja

Księżyc jest zwrócony ku Ziemi cały czas tą samą stroną. Jest to rezultat tzw. blokady pływowej inaczej zwanej obrotem synchronicznym i jest to skutek działania sił pływowych.

W przypadku Ziemi Księżyc swoją siłą grawitacji powoduje wybrzuszenie planety od jego strony. Ze względu na szybką rotację Ziemi i sztywność skorupy planety wybrzuszenie to jest przesunięte na wschód od miejsca, w którym Księżyc jest w południku. Powstałe wybrzuszenie oddziałuje grawitacyjnie z Księżycem, przez co obrót Ziemi jest spowalniany.

Tak samo działo się z Księżycem. Wybrzuszenie związane z siłą pływową pochodzącą od Ziemi spowalniało jego obrót, aż w końcu przestał on się obracać względem naszej planety. Z racji, że Księżyc jest mniejszy, to miał mniejszą energię kinetyczną ruchu obrotowego, przez co proces zablokowania pływowego zaszedł szybciej. W dalekiej przyszłości również Ziemia wyhamuje na tyle, że w układzie oba składniki będą zablokowane.

Wskutek powyższego widzimy cały czas tylko jedną stronę Księżyca. Nie oznacza to, że Księżyc nie obraca się wokół własnej osi. Księżyc jak najbardziej to robi, a jego rotacja zachodzi w czasie miesiąca syderycznego, tj. okres obiegu jest równy okresowi obrotu.

Jednakże dzięki libracji jesteśmy w stanie zaobserwować z Ziemi aż 59% całkowitej powierzchni Księżyca. Libracja, z łac. librare – kołysać się w równowadze, to skutek niezerowego mimośrodu oraz niezerowej inklinacji orbity Księżyca.

Wizualizacja libracji.

Powyższa animacja pokrywa okres jednej lunacji (miesiąca synodycznego). Oprócz zmian średnicy kątowej Księżyca, które nie wpływają na widoczny fragment powierzchni, widać również jego kołysanie się w osi północ-południe oraz osi wschód-zachód.

Przyczyna kołysania się w pierwszej z nich to inklinacja. Gdy Księżyc jest na południe od płaszczyzny ekliptyki, odsłania się jego biegun północny. I odwrotnie, gdy Księżyc przekroczy węzeł wstępujący i będzie na północ od ekliptyki, bardziej widoczne stają się jego południowe regiony. Można powiedzieć, że w tych sytuacjach kolejno obserwujemy Księżyc „od góry” i „od dołu”.

Chybotanie w drugiej osi to skutek zmian prędkości ruchu po orbicie wynikających z tego, że jest ona elipsą. Księżyc, gdy jest dalej od Ziemi, porusza się na swojej orbicie wolniej, ale nie zwalnia jednocześnie jego ruch obrotowy, przez co odsłania się jego zachodnia część tarczy. I analogicznie, w perygeum Księżyc porusza się szybciej, z czym „nie nadąża” ruch obrotowy, przez co uwidacznia się jego część powierzchni po stronie wschodniej.

Maksymalne wychylenie tarczy Księżyca przy libracji w szerokości następuje w punktach największej wartości bezwzględnej szerokości ekliptycznej, natomiast największe w długości ok. tydzień po przejściach przez perygeum lub apogeum, tj. wtedy, gdy prędkość kątowa ruchu orbitalnego jest równa kątowej prędkości obrotowej Księżyca. Odpowiada to mniej-więcej punktom na orbicie, na których Księżyc jest odległy od Ziemi o półoś wielką swojej orbity. Różnica w długości musi „narosnąć”, aby była dobrze widoczna, w przeciwieństwie do libracji w szerokości.

Maksymalne wychylenie w długości wyrażone w radianach to ok. dwukrotność mimośrodu orbity Księżyca (ok. 7-8 stopni), a w szerokości – ok. 6,5 stopnia.

Jako ciekawostkę historyczną warto również wspomnieć o prawach Cassiniego [LINK].

Oprócz libracji wynikającej z ruchu Księżyca istnieje również libracja paralaktyczna oraz dobowa. Pierwsza jest związana z położeniem obserwatora na kuli ziemskiej w danym czasie. Z rejonów, w których Księżyc zachodzi, nieznacznie lepiej widać jego wschodnią część, natomiast w rejonach Ziemi, w których wschodzi – część zachodnią. Wynika to z przemieszczenia obserwatora o dwa promienie Ziemi – jest to libracja paralaktyczna. Natomiast libracja dobowa dotyczy tego samego obserwatora, który wraz z ruchem obrotowym Ziemi przemieścił się i może zobaczyć wcześniej niewidziany fragment powierzchni Księżyca.

Wszystkie powyższe efekty są grupowane w librację optyczną. Istnieje również libracja fizyczna, będąca skutkiem oddziaływań Księżyca z innymi ciałami Układu Słonecznego, głównie ze Słońcem. Księżyc w drugim przybliżeniu jest elipsoidą trójosiową (a nie kulą), przez co ulega różnym momentom sił powodującym niewielkie odchylenia bryły.

Zaćmienia

Z punktu widzenia mechaniki orbitalnej, zaćmienia są zjawiskami rzadkimi, pomimo że Księżyc co miesiąc synodyczny znajduje się w jednej linii ze Słońcem i Ziemią. Przyczyną jest nachylenie płaszczyzny orbity Księżyca do ekliptyki. Aby doszło do zaćmienia, nów lub pełnia musi nastąpić w momencie, gdy Księżyc znajduje się w pobliżu jednego z dwóch punktów przecięcia tych płaszczyzn – węzła wstępującego lub zstępującego.

Ze względu na perturbacje grawitacyjne wywoływane przez Słońce, linia węzłów nie jest stała, lecz ulega precesji w kierunku wstecznym (odwrotnym do ruchu Księżyca na orbicie) z okresem ok. 18{,}6 roku. Zjawisko to sprawia, że miesiąc drakoniczny, czyli czas między dwoma przejściami przez ten sam węzeł, 27{,}212 dnia, jest krótszy od miesiąca synodycznego (29{,}531 dnia). Słońce przechodzi przez węzły orbity księżycowej średnio co 173{,}3 dnia, wyznaczając tzw. sezony zaćmieniowe, trwające około 31 do 37 dni, w których zjawiska te są geometrycznie możliwe.

Zachód Słońca podczas całkowitego zaćmienia w Hiszpanii, 12 sierpnia 2026.

Zaćmienia Słońca

Gdy Księżyc w nowiu znajduje się wystarczająco blisko węzła, rzuca na Ziemię cień. Geometrycznie składa się on z dwóch głównych obszarów: zbieżnego stożka cienia całkowitego (umbry) oraz rozbieżnego stożka półcienia (penumbry), co widzimy na poniższym schemacie. Długość stożka umbry możemy wyznaczyć z podobieństwa trójkątów:

    \[l_k = \frac{R_k \cdot d}{R_\odot - R_k},\]

gdzie R_k i R_\odot to promienie ciał, a d to chwilowa odległość między Księżycem a Słońcem.

Schemat zaćmienia Słońca. A – zaćmienie całkowite; B – obrączkowe; C – częściowe. Na schemacie po prawej stronie, obszar całkowitego cienia nie sięga Ziemi, ale z określonego obszaru (antumbra) można zobaczyć zaćmienie obrączkowe.

Z powodu ekscentryczności orbit (e_\oplus \approx 0{,}0167, e_k \approx 0{,}0549), odległości Słońce-Ziemia i Ziemia-Księżyc nieustannie się zmieniają. Średnia długość stożka umbry wynosi około 374\,000\text{ km}. Jak widzimy, wartość ta jest zbliżona do półosi wielkiej orbity Księżyca, czyli 384\,400\text{ km} (dokładne obliczenia zobacz w zadaniu). To, która z tych odległości jest większa, determinuje rodzaj obserwowanego zaćmienia:

  • Zaćmienie całkowite: Odległość Ziemia-Księżyc jest mniejsza niż długość stożka cienia. Wierzchołek stożka przecina powierzchnię Ziemi, a tarcza Księżyca jest większa kątowo od tarczy Słońca.
  • Zaćmienie obrączkowe: Księżyc znajduje się w pobliżu apogeum, przez co odległość obserwatora do Księżyca jest większa od długości cienia. Stożek całkowitego zaćmienia kończy się przed dotarciem do Ziemi. Obserwator widzi mniejszą tarczę Księżyca na tle Słońca.
  • Zaćmienie częściowe: Ziemia przecina jedynie stożek penumbry. Występuje ono, gdy Księżyc mija węzeł w dużej odległości, lub towarzyszy zaćmieniom całkowitym i obrączkowym na obszarach przyległych do pasa głównego.

Ponieważ powierzchnia Ziemi jest zakrzywiona, czasami zaćmienie może zmienić się z obrączkowego na całkowite w trakcie, gdy cień Księżyca przesuwa się po kuli ziemskiej. Takie zaćmienie nazywamy hybrydowym. Są one najrzadszym typem zaćmienia i stanowią około 4,8% wszystkich zjawisk (daje to średnio 11 zaćmień hybrydowych na stulecie).

NASA/MSFC/Joseph Matus; NASA/Bill Dunford; NASA/Bill Ingalls

Od lewej do prawej, zdjęcia pokazują całkowite, obrączkowe i częściowe zaćmienie Słońca.

Do opisu przebiegu zaćmienia Słońca z punktu widzenia konkretnego obserwatora stosuje się dwie wielkości, które często bywają ze sobą mylone: fazę zaćmienia oraz zakrycie powierzchniowe. Niech \theta_\odot i \theta_k oznaczają promienie kątowe tarcz Słońca i Księżyca, a \delta – odległość kątową pomiędzy ich środkami na sferze niebieskiej.

  • Faza zaćmienia jest stosunkiem długości przesłoniętej części średnicy tarczy Słońca (mierzonej wzdłuż linii łączącej środki obu tarcz) do całkowitej średnicy kątowej Słońca. Przyjmuje wartość

        \[M = \frac{\theta_\odot + \theta_k - \delta}{2\theta_\odot}\]

    W przypadku zaćmienia całkowitego tarcza Słońca jest w pełni zakryta, jednak nadal stosuje się ten sam wzór, przez co M \ge 1. Wartość przekraczająca jedność informuje wówczas o głębokości zaćmienia, czyli o ile promień kątowy Księżyca przewyższa promień Słońca. Z kolei w zaćmieniu obrączkowym faza jest zawsze mniejsza od jedności i pozostaje stała przez cały czas trwania zaćmienia. Obliczymy ją prostym wzorem

        \[M= \frac{\theta_k}{\theta_\odot}\]

  • Zakrycie powierzchniowe: Określa ułamek powierzchni tarczy słonecznej zasłoniętej przez Księżyc (co przy pominięciu pociemnienia brzegowego odpowiada spadkowi natężenia promieniowania). Dla zaćmienia całkowitego wynosi 1 a dla zaćmienia obrączkowego redukuje się do stosunku kwadratów promieni kątowych:

        \[O = \left(\frac{\theta_k}{\theta_\odot}\right)^2 = M^2\]

    W trakcie fazy częściowej zakryty obszar ma kształt soczewki utworzonej przez przecięcie dwóch okręgów, co komplikuje sytuację geometrycznie. Wyznaczenie wzoru na zakrycie powierzchniowe dla zaćmienia częściowego pozostawiam jako ćwiczenie.

Przykładowy schemat przebiegu całkowitego zaćmienia Słońca.

Zaćmienia Księżyca

Do zaćmienia Księżyca dochodzi, gdy nasz naturalny satelita wchodzi w stożek cienia rzucanego przez Ziemię. Ponieważ Ziemia jest znacznie większa od Księżyca, jej stożek umbry jest znacznie dłuższy i na dystansie orbity Księżyca ma szerokość około 2{,}6 raza większą niż średnica tarczy Księżyca.

ESA

Geometria cienia Ziemi pozwala na wystąpienie zaćmień całkowitych (Księżyc przybiera wtedy charakterystyczną, krwistoczerwoną barwę wskutek refrakcji światła słonecznego w ziemskiej atmosferze), częściowych (tylko fragment tarczy wchodzi w umbrę) oraz bardzo subtelnych półcieniowych. Podobnie jak dla zaćmienia Słońca, możemy zdefiniować fazę i zakrycie powierzchniowe.

W skali globalnej oba rodzaje zjawisk występują niemal tak samo często. Jeśli jednak pominiemy trudne do zaobserwowania zaćmienia półcieniowe i uwzględnimy wyłącznie zaćmienia cieniowe, zaćmienia Słońca przeważają nad księżycowymi w stosunku ok. 3:2. Z perspektywy konkretnego obserwatora na Ziemi relacja ta ulega całkowitemu odwróceniu – zaćmienia Księżyca obserwuje się wielokrotnie częściej niż słoneczne. Zaćmienie Księżyca jest bowiem zjawiskiem zachodzącym na samej tarczy satelity, dzięki czemu pozostaje widoczne jednocześnie z całej nocnej półkuli Ziemi (a uwzględniając ruch obrotowy planety w trakcie zjawiska – z ponad połowy globu). W efekcie z ustalonego miejsca na Ziemi całkowite zaćmienie Księżyca można obserwować średnio co 2,5\text{-}3\text{ lata}. Z kolei podczas zaćmienia Słońca stożek umbry tworzy na powierzchni Ziemi pas o szerokości co najwyżej ok. 270\text{ km}. Sprawia to, że statystyczny czas oczekiwania na całkowite zaćmienie Słońca w jednym, konkretnym punkcie na Ziemi wynosi aż 375\text{ lat}.

Zadania

Zadanie autorskie

Oszacuj zewnętrzny promień pierścieni Saturna. Gęstość planety to 687 kg/m^3, a promień 58 232 km. Przyjmij, że pierścienie składają się z substancji o gęstości 1000 kg/m^3.

Rozwiązanie

Kliknij, aby rozwinąć…

    \[d \approx r\sqrt[3]{\frac{3M}{m}}=\sqrt[3]{r^3\frac{3\rho_S\cdot V_S}{\rho_P\cdot V_P}}=\sqrt[3]{r^3\frac{3\rho_S\cdot \frac{4}{3}\pi R^3}{\rho_P\cdot \frac{4}{3}\pi r^3}}=R\sqrt[3]{\frac{3\rho_S}{\rho_P}}\]

    \[  d \approx 58232 \text{ km} \cdot \sqrt[3]{\frac{3\cdot 687}{1000}}\approx 74100\text{ km}\]

Tak naprawdę pierścienie Saturna rozciągają się nawet do 135 000 km od środka planety. Skąd więc ta różnica? W takim przypadku trzeba skorzystać ze wzoru na granicę Roche’a dla ciała płynnego:

    \[d \approx 2{,}44R\sqrt[3]{\frac{\rho_M}{\rho_m}}=2{,}44 \cdot 58232 \text{ km} \cdot \sqrt[3]{\frac{687}{1000}}=125400 \text{ km}\]

Użycie tego wzoru daje zaskakująco dokładny wynik. Dodatkowy współczynnik występujący we wzorze dla ciała płynnego bardzo trudno wyprowadzić jest ściśle. Zazwyczaj robi się to na podstawie symulacji komputerowych.

Zadanie z II etapu LXVIII OA

W środkach odległych galaktyk obserwuje się rozbłyski, zwane zjawiskami rozerwania pływowego (z ang. Tidal Disruption Event, TDE). Zachodzą one, gdy gwiazda znajdzie się dostatecznie blisko centralnej, supermasywnej czarnej dziury. Aby można zaobserwować rozbłysk, gwiazda musi zostać rozerwana, zanim znajdzie się poniżej horyzontu zdarzeń, w przeciwnym wypadku zjawisko nie będzie widoczne. Oszacuj maksymalną masę czarnej dziury, przy której może ulec rozerwaniu gwiazda podobna do Słońca.

Wskazówki: Dla uproszczenia możesz założyć, że gwiazda nie ulega odkształceniu przed zajściem zjawiska, a także że czarna dziura nie rotuje. Promień Schwarzschilda supermasywnej czarnej dziury jest znacznie większy od promienia Słońca

Rozwiązanie

Kliknij, aby rozwinąć…

Dzięki wskazówce wiemy, że musimy użyć wzoru na granicę Roche’a dla ciała stałego, ponieważ gwiazda się nie odkształca (nie ulega spaghettifikacji). Brak rotacji czarnej dziury usuwa nam problemy związane z obszarem wokół czarnej dziury zwanym ergosferą. Są to bardzo nierealne założenia, ale bardzo upraszczające zadanie. Mamy przez to zwyczajnie przyrównanie promienia Schwarzschilda do granicy Roche’a:

    \[\frac{2GM}{c^2} = r\sqrt[3]{\frac{3M}{m}}\]

Gdzie M – masa czarnej dziury, r – promień Słońca, m – masa Słońca. Mamy:

    \[\frac{2GM}{c^2} = r\sqrt[3]{\frac{3M}{m}}\]

    \[\frac{8G^3M^3}{c^6}=r^3\frac{3M}{m}\]

    \[M=\sqrt{\frac{3r^3c^6}{8G^3m}}=1{,}96\cdot 10^8 ~M_{\odot}\]

Wynik jest podany w masach Słońca.

Zad. 1 z II etapu XLIX OA (2006)

Z okresowości przebiegu całkowitych zaćmień Słońca (cykl saros) wynika dziś, że pas zaćmienia całkowitego w dniu 14 stycznia 484 roku powinien wtedy przebiegać m.in. przez Hiszpanię. Okazało się jednak, że w tym dniu nie obserwowano tam zaćmienia całkowitego, tylko częściowe. Oblicz, gdzie na kuli ziemskiej przebiegał wówczas pas całkowitego zaćmienia.

Wskazówka: Pas całkowitego zaćmienia uległ przesunięciu w długości geograficznej ze względu na zmianę okresu obrotu Ziemi, wynikającą z hamowania pływowego. Zmiana ta powoduje, że w ciągu 100 lat doba słoneczna wydłuża się o 0,0016 sekundy.

Kontekst: W okolicach finału OA 2006 wystąpiło zaćmienie Słońca.

Rozwiązanie

Kliknij, aby rozwinąć…

Od roku 484 do roku 2006 minęło dób słonecznych:

    \[365,2422 \cdot (2006 - 484) = 555899\]

Doba w roku 484 była krótsza od obecnej o:

    \[\frac{2006-484}{100}\cdot 0,0016 \text{ s} = 0,024352 \text{ s}\]

A skumulowana różnica czasu to:

    \[\frac{1}{2}\cdot 555899 \cdot 0,024352 \text{ s} = 6769 \text{ s} = 1^h 53^m\]

Czynnik 1/2 bierze się stąd, że różnica rośnie liniowo, podobnie jak w ruchu jednostajnie przyspieszonym prędkość rośnie liniowo z czasem. W tym czasie Ziemia wykonuje obrót o:

    \[6769 \text{ s} \cdot \frac{360^{\circ}}{86164 \text{ s}} = 28,3^\circ\]

Z racji, że planeta obraca się z zachodu na wschód, to zaćmienie będzie przesunięte w długości o tyle stopni na zachód od Hiszpanii. Znajduje się tam Ocean Atlantycki. Użycie czasu 86164 s to użycie długości doby gwiazdowej, a nie słonecznej, co byłoby błędem.

Zadanie autorskie

Jaki jest zakres możliwych długości stożka całkowitego zaćmienia Słońca? Porównaj go z zakresem możliwych odległości Księżyca od obserwatora. Zakładając, że Księżyc jest w zenicie, oblicz maksymalny rozmiar obszaru, z którego widoczne jest zaćmienie całkowite.

Rozwiązanie

Kliknij, aby rozwinąć…

Do wyznaczenia skrajnych wartości przyjmujemy promienie ciał, półosie wielkie oraz mimośrody orbit.

Długość stożka umbry liczona od środka Księżyca wynosi l_k = \frac{R_k \cdot d}{R_\odot - R_k}, gdzie d jest chwilową odległością między środkami Słońca i Księżyca.

Minimalna długość umbry zachodzi, gdy Ziemia jest w peryhelium, a Księżyc w apogeum:

    \[d = a_z (1-e_z) - a_k (1+e_k) = 1,4669420984 \cdot 10^{8} \text{ km}\]

    \[l_{\min} = \frac{1737 \cdot 1,4669420984 \cdot 10^{8}}{696000 - 1737} \approx 367019\text{ km}\]

Maksymalna długość umbry zachodzi, gdy Ziemia jest w aphelium, a Księżyc w perygeum:

    \[d = a_z (1 + e_z) - a_k (1 - e_k) = 1,5173299016 \cdot 10^8\text{ km}\]

    \[l_{\max} = \frac{1737 \cdot 1,5173299016 \cdot 10^8}{696000 - 1737} \approx 379630\text{ km}\]

Długość stożka cienia całkowitego zawiera się zatem w przedziale od ok. 367019\text{ km} do 379630\text{ km}.

Skrajne odległości Księżyca od obserwatora na Ziemi występują odpowiednio gdy jest on w perygeum i w zenicie oraz w apogeum na horyzoncie (przez krzywiznę Ziemi dalszy obserwator obserwowałby go pod powierzchnią):

    \[r_{\min} = a_k (1 - e_k) - R_z = 363\,296 - 6\,371 = 356\,925\text{ km}\]

    \[r_{\max} = \sqrt{\left(a_k (1 + e_k)\right)^2 - R_z^2} = \sqrt{405\,504^2 - 6\,371^2} \approx 405\,450\text{ km}\]

Maksymalną średnicę D_{\max} śladu umbry dla Księżyca w zenicie wyznaczamy z podobieństwa trójkątów przy l_{\max} oraz r_{\min}:

    \[D_{\max} = 2 R_k \left(1 - \frac{r_{\min}}{l_{\max}}\right) = 2 \cdot 1\,737 \cdot \left(1 - \frac{356\,925}{379\,626}\right) \approx 207,7\text{ km}\]

Długość stożka umbry mieści się w przedziale 367020\text{-}379630\text{ km} (wewnątrz szerszego zakresu odległości Księżyca od obserwatora równego 356925\text{ - }405450\text{ km}), a maksymalny obszar całkowitego zaćmienia ma średnicę ok. 207,7\text{ km}.

48. Olimpiada Astronomiczna, II etap, zadanie 3

Rozpatrzmy takie zaćmienie Słońca, które zaczyna się dokładnie w momencie, gdy linia łącząca środki tarcz Słońca i Księżyca jest prostopadła do ekliptyki, czyli drogi Słońca na sferze. Jakie to będzie zaćmienie? Oceń, jak długo ono trwa z punktu widzenia obserwatora geocentrycznego, w sytuacji, gdy Ziemia jest w średniej odległości od Słońca, a Księżyc w średniej odległości od Ziemi. Uwaga: całe zjawisko zachodzi na niewielkim obszarze sfery niebieskiej i można je rozpatrywać tak, jakby przebiegało na płaszczyźnie, a wprowadzenie obserwatora geocentrycznego dopuszcza pominięcie wpływu obrotu Ziemi na czas zjawiska.

Kliknij, aby rozwinąć…

Aby określić rodzaj zaćmienia, należy porównać rozmiary kątowe tarcz Słońca i Księżyca przy średnich odległościach oraz wyznaczyć odległość między ich środkami. Promień kątowy Słońca:

    \[\theta_S \approx \frac{R_S}{a_Z} = 960''\]

Promień kątowy Księżyca:

    \[\theta_K \approx \frac{R_K}{a_K} = 933"\]

Ponieważ \theta_K < \theta_S, tarcza Księżyca jest mniejsza od tarczy Słońca, więc zaćmienie całkowite jest wykluczone.
Z treści zadania wynika, że zaćmienie zaczyna się w momencie, gdy linia łącząca środki obu tarcz jest prostopadła do ekliptyki. W tym momencie odległość między środkami Słońca i Księżyca jest równa sumie ich promieni kątowych:

    \[d_0 = \theta_S + \theta_K = 960" + 933" = 1893" \approx 31'33"\]

Ponieważ orbita Księżyca jest nachylona do ekliptyki pod kątem i \approx 5,15^\circ (wartość tę podobnie jak promienie i odległości ciał odczytać możemy z karty wzorów), Księżyc porusza się względem Słońca po torze nachylonym pod pewnym kątem \alpha do ekliptyki. Ponieważ takie zaćmienie miałoby miejsce bezpośrednio obok linii węzłów, \alpha \approx i (różnica wynika z niezerowej prędkości Słońca na niebie. Kąt \alpha rozpatrujemy w układzie poruszającym się ze Słońcem). Skoro kontakt następuje na prostej prostopadłej do ekliptyki, odległość między środkami ciał w dalszej fazie zjawiska jeszcze nieznacznie zmaleje, osiągając minimum równe d_{\min} = d_0 \cos \alpha), co łatwo można zauważyć, rysując tę sytuację geometrycznie. Oznacza to, że tarcza Księżyca zagłębi się nieco w tarczę Słońca. Jednakże nawet przy maksymalnym zbliżeniu odległość środków wyniesie nie więcej niż:

    \[d_{\min} \approx 1893" \cdot \cos(5,6^\circ) \approx 1884"\]

Jest to wartość znacznie większa od różnicy promieni, co oznacza, że tarcza Księżyca nigdy nie wejdzie w całości na tarczę Słońca. Zatem będzie to płytkie zaćmienie częściowe.

Przyjmijmy układ odniesienia związany ze Słońcem (Słońce jest w początku układu, a oś x pokrywa się z ekliptyką). Prędkość kątowa Słońca wzdłuż ekliptyki:

    \[\omega_S = \frac{360^\circ}{365,25\text{ d}} \approx 0,9856^\circ/\text{d} \approx 2,464''/\text{min}\]

Prędkość kątowa Księżyca na orbicie (okres syderyczny \approx 27,32\text{ d}):

    \[\omega_K = \frac{360^\circ}{27,32\text{ d}} \approx 13,176^\circ/\text{d} \approx 32,94''/\text{min}\]

Rozłóżmy ruch Księżyca na składowe względem ekliptyki (uwzględniając nachylenie orbity):
Składowa równoległa do ekliptyki:

    \[\omega_x = \omega_K \cos i - \omega_S \approx 32,94''/\text{min} \cdot \cos(5,15^\circ) - 2,464''/\text{min} \approx 32,81 - 2,46 = 30,35''/\text{min}\]

Składowa prostopadła do ekliptyki:

    \[\omega_y = \pm \omega_K \sin i \approx \pm 32,94''/\text{min} \cdot \sin(5,15^\circ) \approx \pm 2,96''/\text{min}\]

Znak składowej \omega_y musi być przeciwny do znaku początkowego odchylenia Księżyca od ekliptyki – w przeciwnym razie Księżyc oddalałby się od Słońca i zjawisko zakończyłoby się w momencie kontaktu.
Całkowita prędkość kątowa Księżyca względem Słońca wynosi:

    \[\omega_{\text{wzgl}} = \sqrt{\omega_x^2 + \omega_y^2} = \sqrt{30,35^2 + 2,96^2} \approx 30,49''/\text{min}\]

Kąt \alpha, jaki wektor prędkości względnej tworzy z ekliptyką, wynosi:

    \[\tan \alpha = \frac{\vert{}v_y\vert{}}{v_x} = \frac{2,96}{30,35} \approx 0,0975 \implies \alpha \approx 5,57^\circ\]

Rozpatrzmy geometrię zjawiska na płaszczyźnie. W chwili początkowej t = 0 środek Księżyca znajduje się w punkcie (0, d_0), gdzie d_0 = 1893". Zaćmienie trwa tak długo, jak długo środek Księżyca znajduje się wewnątrz okręgu o środku w (0,0) i promieniu d_0. Tor ruchu Księżyca jest prostą przechodzącą przez (0, d_0) i nachyloną pod kątem \alpha do osi x.

Długość cięciwy L, jaką środek Księżyca zakreśli wewnątrz okręgu o promieniu d_0, wynosi:

    \[ L = 2 d_0 \sin \alpha \]

Podstawiając wyznaczone wcześniej wartości:

    \[ L = 2 \cdot 1893'' \cdot \sin(5{,}57^\circ) \approx 3786'' \cdot 0{,}0971 \approx 367{,}5'' \]

Czas trwania całego zaćmienia obliczamy, dzieląc długość tej drogi przez prędkość względną \omega_{\text{wzgl}}:

    \[ t = \frac{L}{\omega_{\text{wzgl}}} = \frac{367{,}5''}{30{,}49''/\text{min}} \approx 12{,}05\text{ min} \]

Z punktu widzenia obserwatora geocentrycznego będzie to bardzo płytkie zaćmienie częściowe. Księżyc przesłoni zaledwie ułamek tarczy Słońca. Całe zjawisko potrwa około 12 minut.

Korekta – Tosia Kościelniak

Autor

Jakub Rakoca

Jestem miłośnikiem astronomii właściwie od... dziecka. Na komunię zażyczyłem sobie teleskop - wprawdzie wtedy nic o teleskopach nie wiedziałem, więc wybrałem 50 mm f/12 refraktor. Ale co zobaczyłem, to moje. Trzykrotnie brałem udział w finale Olimpiady Astronomicznej, przy czym ostatnie dwa udziały dały mi tytuł laureata. W wolnych chwilach lubię czytać postapo i słuchać muzyki, głównie punk. Latem się wybieram na rower i zazwyczaj gubię się w okolicznych wsiach.